امروزه ادبیات داستانی، یکی از مهم ترین انواع ادبی به شمار می رود که خود، انواع مختلفی مانند قصه، داستان کوتاه، رمانس و رمان را در بر می گیرد. در این میان، رمان جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داده است. در قرن نوزدهم میلادی همزمان با دوران شکوفایی ادبیت داستانی- و به خصوص رمان- در اورپا، اندیشمندان و ادبای عرب نیز، درصدد برآمدند در این عرصه، دست به آفرینش بزنند. از جمله این افراد «جرجی زیدان» مورخ، نویسنده و روزنامه نگار برجسته لبنانی مسیحی است که با نگارش سلسله رمان های تاریخ اسلام، نخستین مجموعه رمان های تاریخی در ادبیات داستانی عربی را پدید آورد. هدف از این تحقیق، نقد و بررسی داستان های تاریخی «جرجی زیدان» از نظر هنری و فنی و میزان انطباق آن با حقایق تاریخی است؛ از این رو داستان «غاده کربلا» به عنوان نمونه انتخاب شده است.

تاکنون نویسندگان مسلمان و غیرمسلمان کتب و مقالات زیادی در مورد اوصاف امام علی (ع) و ذکر وقایع دوران حیات او نگاشته اند. از مشهورترین نویسندگان غیرمسلمان می توان به جرج جرداق و جرجی زیدان دو نویسنده مشهور معاصر لبنانی اشاره نمود. آنچه در این پژوهش حایز اهمیت است اینکه جرجی زیدان در رمان «عذرا قریش» با دقت و اهتمام ویژه ای، مسایل و حوادث مختلف را به تصویر کشیده و از آن میان، چهره ای کاملا منطبق با انتظارات شیعیان از امام علی (ع) را نشان داده است. لذا در این مقاله سعی بر آن شده است تا خصایص و اوصاف امام علی (ع) از ورای حوادث و مضامین رمان به مخاطبان عرضه شده و حتی الامکان آرای کسانی که در مورد محتوای این رمان انتقاداتی داشته اند مورد نقد قرار گیرد.

نگارنده در نوشتار پیش رو بر آن است که قضایای دوره خلیفه سوم و بعد از آن خلافت امام علی (ع) و مسائل مربوط به آن را از منظر رمان تاریخی برجسته عذراء قریش نوشته جرجی زیدان، نویسنده معاصر مسیحی لبنانی، بررسی کند. آن چه از تورق و جست وجوی این داستان به دست می آید این است که امام علی (ع) شخصیت منحصر به فردی است که علاوه بر جای گاه ویژه اش در بین مذاهب مختلف اسلامی، در بین پیروان ادیان دیگر نیز جای گاه والایی دارد. نویسنده داستان مذکور با سه رویکرد عمومی نقش مروان بن حکم در حوادث دوره خلیفه سوم، ماجرای قتل عثمان و خلافت امام علی (ع)، و حوادث بعد از آن این رمان را نوشته است. بنابراین، در گفتار حاضر با محور قرار دادن این سه رویکرد حوادث از زبان شخصیت اصلی آن (اسماء) بررسی شده است.

ادبیات داستانی به سبب گیرایی و جذابیت خاصی که در میان سایر انواع ادبی دارد عرصه و جولانگاه ارائه نظرات و دیدگاه های مختلفی در باب موضوعات گوناگون می باشد. یکی از این موضوعات، موضوع زن و جایگاه آن است به عنوان مثال اگر به رمان های تاریخی جرجی زیدان نظری بیفکنیم می بینیم که زنان و چهره ای که در این آثار از آنان عرضه شده است، جالب توجه و در حد خود منحصر به فرد است. نویسنده این داستان ها، سهم فراوانی را به زن در جریان حوادث و مسایل جامعه اسلامی اختصاص داده و در هر عرصه ای او را حی و حاضر و دوشادوش و هم پای مردان قرار داده است و از دیدگاه انزوایی و انحصار زن در چهارچوب خانه در جوامع اسلامی که عده زیادی بدان معتقدند خبری نیست. لذا در این پژوهش نگارنده بر آن است با بررسی رمان های تاریخی جرجی زیدان، به ویژه آنهایی که عناوین زنانه دارند جلوه هایی از شخصیت پردازی زن و جایگاه وی در جامعه اسلامی را از دیدگاه یک نویسنده مسیحی به نمایش بگذارد. لطفا برای مشاهده چکیده عربی به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.

رمان تاریخی در دوره معاصر ادب عربی، جایگاه ویژه ای میان صاحب نظران و مخاطبان یافته است. در این میان، رمان های تاریخی جرجی زیدان، نویسنده معاصر و مسیحی لبنانی، به سبب پرداختن به تاریخ اسلام، طرفداران و منتقدان فراوانی دارد. یکی از منتقدان برجسته داستان های وی، محمود صاوی است که انتقادهای فراوانی بر رمان های جرجی زیدان، وارد ساخته است. گفتار حاضر بر آن است تا با استفاده از روش توصیفی تحلیلی، نظرات وی را مورد بررسی قرار دهد. آنچه به دست آمده این است که بخش عمده انتقادات وی درخور تامل است و به دلیل برخی دیدگاه های یک سو نگرانه به طور قطع پذیرفتنی نیست.

چکیده فارسی:تالیف و تحقیق در حوزه رمان تاریخی در دوران معاصر از لحاظ غنی سازی اوقات و دانش مردم، جایگاه ویژه ای یافته است. این حوزه در ادبیات عرب با جرجی زیدان، قدم به مرحله ای جدید گذاشت و در ادبیات فارسی نیز افرادی همچون، عبدالحسین صنعتی زاده کرمانی، متاثر از فضای ملی گرایی و آزادی خواهی دوران مشروطه، تلاش کردند حس وطن پرستی و فداکاری در راه ملت را در خوانندگان خود برانگیزند. لذا با تاثیر از «رمان ابو مسلم خراسانی» جرجی زیدان، «رمان سیاه پوشان» را تالیف کرد، ولی به نظر می رسد نتوانسته به توفیق جرجی زیدان در رمان نویسی و جلب خواننده دست یابد.در این مقاله، سعی شده است، میزان توانایی دو نویسنده در به کارگیری عناصر داستان نویسی و تاثیر و تاثر آن دو مورد بررسی قرار گیرد. عنوان عربی:إن الدراسة حول الروایة التاریخیة فی عصرنا الحاضر له مکان خاص من حیث إغناء أوقات الناس و معرفتهم. فی الأدب العربی دخل هذاالعمل مرحلة جدیدة بجرجی زیدان. و أما فی الأدب الفارسی کان عبدالحسین صنعتی زاده الکرمانی متأثراب من جوالنزعات الفومیة و التحرر فی العصر الموسوم ب «المشروطة» و إجتهد أن یبث بین قارئیه روح التفانی فی سبیل الوطن و الشعب. و لهذا ألف روایة «سیاه پوشان» متأثرا بروایة «أبی مسلم الخراسانی» لجرجی زیدان. و لکن یبدو أنه لم ینجح نجاح جرجی زیدان فی تألیف روایته.یهدف القال إلی دراسة قدرة الکاتبین فی استعمال العناصر الفنیة القصصیة و اولا: والکشف عن وجوه التأثیر و التأثر بینهما ثانیا.

رمان تاریخی، در اروپای قرن نوزدهم، نخستین بار با نگارش وی ورلی اثر والتراسکات متولد شد. این نوع ادبی نوین که در آغاز در انگلستان و به خصوص فرانسه، به سرعت از طریق ترجمه، راه خود را به حوزه زبان و فرهنگ فارسی گشود و به محض فراهم شدن شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در ایران، تقریباً شبیه آنچه در فرانسه رخ داده بود، ایرانیان نیز به تقلید از نویسندگان مشهوری چون ویکتورهوگو، الکساندر دوما و جرجی زیدان به نوشتن رمان تاریخی پرداختند و در طی چند دهه نخست پس از انقلاب مشروطه، دهها رمان تاریخی به زبان فارسی نوشتند. در این مقاله برآنیم تا بدانیم که اولاً عنصر ترجمه تا چه حد در پیدایش رمان تاریخی در ایران مؤثر بوده است؟ دوم اینکه چرا ایرانیان در عصر مورد نظر، بیش از هر کشوری به فرانسه و فرهنگ و ادب آن توجه کرده اند؟سوم اینکه، دلایل عمده گرایش مترجمان ایرانی در رویکرد به آثار دوما و جرجی زیدان و ترجمه این آثار چه بوده است؟ چهارم اینکه، مترجمان در انتخاب کتاب برای ترجمه چه ملاکهایی را در نظر داشته اند. و بالاخره اینکه، نقش و کارکرد ترجمه های اولیه در شکل گیری و تکوین جریانهای مختلف ادبی و فرهنگی معاصر، به خصوص تکامل نثر فارسی امروز، چه بوده است. در پایان، ضمن بررسی و تحلیل موارد ذکر شده و تعیین نقش ترجمه در شکل گیری جریانهای ادبی نوین، به این نکته دست یافته ایم که پیدایش رمان تاریخی در ایران، به عنوان یکی از مطرح ترین ژانرهای ادبی در فاصله سالهای نخستین انقلاب مشروطیت و دهه های واپسین، بیش از هر عامل دیگر، از جریان ترجمه تأثیر پذیرفته است و مانند دیگر انواع ادبی نوین فارسی، تابعی است از متغیر ترجمه در ایران.

المیتاقصّ Metafication أو المیتاسرد هو نمط لکتابة الروایة وظاهرة ولیدة سرد مابعد الحداثة ومن ممیزاتها التجریب وکسر الأنماط المألوفة للروایة. لاشک أن المیتاسرد نوع من الانزیاح فی السرد الروائی والمیل إلی إنتاج رؤیة جدیدة وخطاب جدید یسود علی الخطاب المتعارف لدی الجمیع. وعلی هذا الأساس، تفتح المیتاسردیة أکثر من أفق أمام المتلقی. کذلک إنها تعنی "القصة عن القصة" أی حدیث الروایة عن ذاتها وتوصیف عالمها الداخلی وتناقش تصوراتها النقدیة حول السرد. بید أن محاولة المیتاسرد فی کسر الأسلوب القدیم وهدمه وبنائه من جدید فی إطار مختلف، هو ما جعل منها تقنیة ما بعد حداثیة. الجدیر بالذکر بأنّ "ویلیام غاس" هو من أبرز الذین استخدموا هذا المصطلح فی الدراسات النقدیة. إنّ ظاهرة المیتاقص حظیت باهتمام الباحثین وأخذوا یطبقونها علی عدد کثیر من الروایات العربیة وغیرها؛ ومن هنا أتت فکرة هذا البحث فی تطبیق ملامح المیتاسردیة وأشکالها فی روایة "عزازیل" لیوسف زیدان وذلک اعتماداً علی المنهج الوصفی-التحلیلی. ومن ثم، یهدف هذا البحث إلی استکشاف الأشکال المیتاسردیة فی الروایة المذکورة من خلال تحلیل نصها الروائی لتبیین إبداعات الکاتب. ومن النتائج التی توصلنا إلیها فی هذا البحث هی أن یترائی أسلوب المیتاسرد فی هذه الروایة عبر مظاهر مثل: الإشارة إلی الکتابة، تمرد الشخصیات علی المؤلف، کسر التتابع الزمنی وغیرها من التقنیات المیتاسردیة.